ARMED: Op 4 mei herdenken wij de gevaarlijkste man van Zutphen

Het Cultuur- en Erfgoedpact waarin vijf gemeenten de wens hebben uitgesproken om jongeren in contact te brengen met kunst en erfgoed, is in Zutphen opgepakt onder de naam ARMED. In de Kruittoren onderzoeken jongeren tussen de 18 en 28 jaar het erfgoedthema van 2025, 80 jaar vrijheid, in al zijn facetten. Maandelijks vertellen ze over hun activiteiten en onderzoek. In dit stuk vertellen Jesse Brinkerhof (1994), kunstenaar en begeleider bij ARMED, en journalist Norya Figueiredo (2004) over de communistische verzetsman Jan Willem Vlastuin en de herdenking die zij op zondag 4 mei 2025 voor hem organiseren.

Wie was de gevaarlijkste man van Zutphen?

Het is een zwoele septemberavond in het Zutphen van 1944 als de deur van Ravenstraatje 1 opengaat. Zes dronken NSB’ers staan oog in oog met een 17-jarige jongen. Verschanst op het dak zit zijn vader: Jan Willem Vlastuin. Kleermaker, communist, verzetsman, en vader van nog zes andere kinderen. Zijn wapen tegen de bezetter: De Waarheid, een felle stem tegen fascisme, onderduikadressen en compassie.

Eerder die avond werd Vlastuin, tijdens een bijeenkomst in het NSB-kringhuis aan de Zaadmarkt, door NSB-burgemeester Tesebeld bestempelt als ‘zeer gevaarlijk’. Het was immers Vlastuin die van meet af aan het felst gekant was tegen het fascisme. Na Dolle Dinsdag wilden ze de oproerkraaiers een lesje leren. Tesebeld gaf opdracht om Vlastuin te executeren.

Het was Tesebeld zelf die Vlastuin op het dak aanwees en de andere mannen op hem afstuurde. Vlastuin vluchtte via de daken een andere woning in, waarna hij door een kelderluik de straat op rende. Hij schopte het tot de Vaaltstraat, waar hij in zijn kraag gegrepen werd. Twee Nederlandse SS’ers sleurde hem mee de Bernhardsteeg in. Zijn laatste woorden: ‘Niet schieten, niet schieten.’

Gedenkteken of markering voor het riool?

Wie vaker door de Bernhardsteeg loopt, heeft misschien weleens het witte, naar-beneden-wijzende pijltje opgemerkt. Hij bevindt zich op een grijze steen, bezien vanaf de Zaadmarkt, vrijwel aan het begin en aan de linkerzijde van de steeg. Dit is een gedenkteken dat door inwoners is aangebracht om de plek van de executie te markeren. Althans, zo gaat het verhaal dat door de kleinkinderen, stadsgidsen en andere inwoners wordt verteld.

Stadsarcheoloog Michel Groothedde verklaart de pijl op een geheel andere, nuchtere wijze. Hij stelt overtuigend dat het pijltje een oude aanduiding van een (eveneens oude) nutsvoorziening is, zoals riolering. Dergelijke geschilderde pijltjes komen, zo zegt Groothedde, veel voor in met name vooroorlogse buitenwijken.

Het doet ons even wonderlijk als wrang aan. Het pijltje en de beleving daarvan vormt een prachtige casus voor hoe elementen op plekken van herinnering een andere lading kunnen verkrijgen en voor hoe toevalligheden uit het verleden, betekenis kunnen krijgen in de aangebrachte orde die geschiedenis is. Ooit een markering voor het riool, nu een readymade-gedenkteken.

Vlastuin verdient echter beter. Daarom verkent ARMED samen met de gemeente de mogelijkheden voor een waardig gedenkteken, als aanvulling op de pijl.

Waarom wij Jan Willem Vlastuin herdenken

Vlastuin nam enorme risico’s in zijn strijd tegen de fascistische bezetting. Hij was een actief communist, hij hielp bij de verspreiding van de communistische verzetskrant De Waarheid, bracht mensen onder bij schuiladressen in Warnsveld en Vorden, en dat allemaal als een opvallende, onberispelijk uitziende kleermaker, die zijn diensten ook aanbood aan hen die het geld er niet voor hadden. Zijn verzet bleef door de bezetter niet onopgemerkt. In 1943 zat hij vast in kamp Vucht. 

Niets in het Zutphense straatbeeld, naast het toegeëigende pijltje in de Bernhardsteeg, herinnert aan Vlastuin. Hij behoorde tot een onderbelichte groep mensen die verantwoordelijk was voor een groot deel van het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. De helft van de personen die werden vervolgd voor hun rol in de verzetspers was communist. Ze werden actief in kaart gebracht en opgejaagd door de Nazi’s en NSB’ers. Na de bevrijding werd dankbaar gebruik gemaakt van dit papierwerk door de nieuw opgerichte Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), die nota bene bestond uit tal van niet-communistische verzetsmannen. Ook zij zagen de ideologisch gemotiveerde systeemkritiek van de communisten als een groot gevaar en zetten op dit gebied het werk van de fascisten voort. Het anticommunistische klimaat heeft dan ook bepaald niet geholpen bij de erkenning van communistische verzetshelden en de gigantische rol van de Sovjetunie in het omverwerpen van Nazi-Duitsland.

Ook nu zien wij in onze samenleving en verspreid over de hele wereld fenomenen die in verschillende mate gekenmerkt kunnen worden als ‘fascistisch’. Verzet tegen die elementen wordt geregeld hard de kop in gedrukt en in een negatief frame geplaatst, zoals het verzet tegen de genocidale daden van Israël. Nazi-Duitsland werd grotendeels verslagen, maar het fascisme bleef voortbestaan. Laat de vurige strijd tegen fascisme niet doven.

De herdenkingstocht op 4 mei

Op 4 mei aanstaande komen wij bijeen om Jan Willem Vlastuin te herdenken en om zo zijn strijd tegen fascisme voort te zetten. Hier volgt een overzicht van het programma:

• Om 13.00 uur starten wij de herdenkingstocht met als vertrekpunt de Kruittoren. Hier zullen ARMED en de Communistische Jongerenbeweging (CJB) de tocht aanvangen.
• Vanaf de Kruittoren lopen we naar het monument voor de fusillade aan de IJsselkade, waar onder meer twee andere jonge communisten zijn geëxecuteerd voor het verspreiden van De Waarheid. Hier zal voormalig NRC-journalist Menno Tamminga, auteur van de erfgoedpublicatie Tegen de Duitse leugens, spreken over de illegale pers en De Waarheid.
• Hierna gaan wij via het gerechtsgebouw en de Drogenapstoren naar Zaadmarkt 97, het Kringhuis van de NSB. Hier zal Menno wederom spreken, ditmaal over de aanloop naar de executie van Vlastuin. 
• Vanaf de Zaadmarkt lopen we naar het voormalige woonhuis van Vlastuin, Ravenstraatje 1. Hier spreekt kleinzoon Rob Vlastuin over zijn opa.
• We eindigen in de Bernhardsteeg waar Jan Willem Vlastuin is geëxecuteerd, waar kleinzoon Rob de herdenkingstocht afsluit.
• Aansluitend aan de tocht organiseren wij voor geïnteresseerden een nagesprek en ontmoeting in de Kruittoren, waar we met elkaar in gesprek gaan over hedendaags fascisme en het verzet daartegen.

Wij nodigen je van harte uit om samen met ons Jan Willem Vlastuin te herdenken — om niet alleen de herinnering aan hem, maar ook zijn strijd levend te houden.