NU TE ZIEN: Heiligen uit de Zutphense archieven (en uit de grond)
Door Etienne van den Hombergh
In archiefstukken en onder de grond duiken onverwacht sporen op van heiligenverering die eeuwenlang uit beeld leek verdwenen. Van verborgen Mariadevotie in een protestantse stad tot tastbare vondsten uit de bodem: in een kleine expositie brengt het Regionaal Archief Zutphen (RAZ) deze vergeten verhalen opnieuw tot leven.
In het voorportaal van het Regionaal Archief Zutphen aan de Spiegelstraat zijn twee vitrines ingericht voor het themajaar Heiligen & Helden. Eén vitrine is gewijd aan de Mariadevotie ná het jaar 1591. In de andere vitrine komen heiligen aan bod die min of meer zijn verborgen in het archief én waarvan vereringsobjecten in de Zutphense grond zijn gevonden.
Maria in het protestantse Zutphen
Vanaf het jaar 1591 mag je Zutphen gerust een protestantse stad noemen. Andere religies dan de Nederduits Gereformeerde Kerk waren niet of slechts oogluikend toegestaan. Zeker de Mariaverering, zó belangrijk voor de katholieken, moest het ontgelden. Ook na de godsdienstvrijheid die in de negentiende eeuw geleidelijk tot stand kwam, had Maria het moeilijk in Zutphen. Tot 1983 gold zelfs nog het processieverbod in Nederland.
In de Zutphense archieven zochten we naar sporen van de Mariadevotie in protestantse tijden. Zo is er een voor Zutphen zeldzaam prentje met haar beeltenis uit het jaar 1755 te zien. Berucht is de plaatsing van het Mariabeeld bij de restauratie van het kerkportaal tegenover de ingang van het oude stadhuis, nu bekend als Mariaportaal. Dat dit beeld in 1893 opnieuw zo’n prominente plaats kreeg, leidde tot veel commotie in de stad en bereikte zelfs de Tweede Kamer in Den Haag. Nog een uiting van Mariadevotie vonden we in het mini-archiefje van de Broederschap van O.L. Vrouwe van Kevelaar te Zutphen.
De documenten worden ondersteund door twee scapuliermedailles uit de collectie van Team Archeologie. Eén medaille dateert uit de zestiende eeuw en is gevonden bij het Isendoornklooster in de Nieuwstad. De andere komt uit 1830 en vertegenwoordigt de grote groep van heiligenmedailles die na de geloofsvrijheid in de negentiende eeuw in de Zutphense bodem zijn gevonden.
Min of meer verborgen heiligen
Heiligenverering kom je op verschillende plaatsen tegen in het archief, uiteraard ook in de lastig te lezen en moeilijk te begrijpen middeleeuwse archieven die het RAZ beheert. Door digitalisering van de oude inventarissen van deze archieven kan er nu snel op naam worden gezocht. En dan blijkt op de meest onverwachte plaatsen heiligendevotie aanwezig te zijn. Zo zien we sporen van de heilige Antonius-Abt in een zegel uit 1552 en van de heiligen Martinus en Stephanus in gerecyclede fragmenten van gebedenboeken uit de veertiende en vijftiende eeuw.
Team Archeologie presenteert onder andere een klein fragment van een pelgrimshoorn. Die hoorn houdt verband met de oeroude rituelen bij de plechtige vertoning van de tunica (kleed) van Maria in Aken. Wie de complete ‘Aakhoorn’ wil zien moet vooral degrote tentoonstelling Heiligen & Helden - Sint-Justus, Rubens en de pelgrims in het Stedelijk Museum Zutphen bezoeken (te zien vanaf 18 juli t/m 15 november).
Bezichtiging
De mini-expositie Heiligen uit de Zutphense archieven (en uit de grond) is te bezichtigen tot en met 15 november tijdens de openingstijden van de studiezaal van het RAZ: dinsdag en woensdag van 10.00 tot 16.00 uur en op donderdag van 10.00 tot 13.00 uur. Het RAZ is gevestigd in het fraaie Nieuwe of Sint-Elisabeth Gasthuis aan de Spiegelstraat.
Afbeelding: Een zwaar beschadigd prentje van Maria, afgegeven door de paters Jezuïeten in 1755. Deze paters leidden na 1591 de Zutphense statie, een soort missiepost in de protestantse Republiek. Het prentje is opgenomen in het archief van de RK Parochie van Zutphen (0067-38, Collectie Regionaal Archief Zutphen)