Erfgoed van de week: Briefgeheim
Door Bert Fermin
Twee buurtgenoten van mij, Onno en Dorrie, deden bij de renovatie van hun dakkapel op Coehoornsingel 104 enkele jaren terug een interessante ontdekking. Twee schimmelige handgeschreven briefjes en een klein envelopje. De briefjes waren heel fragiel en slecht leesbaar, maar het envelopje was bedrukt en liet weinig aan duidelijkheid te wensen over: op de voorzijde staat “Vulkan Sanex”, op de achterzijde o.a. “3 Jahre lagerfähig” en “doppelt geprüft”. In het envelopje zit een verkruimeld condoom.
Dat “doppelt geprüft” moeten we misschien maar niet te letterlijk nemen. De driejaarstermijn was duidelijk overschreden – en wanneer die ingegaan was stond helaas niet op de verpakking vermeld. Maar Sanex Vulkan, in 1886 opgericht in Leipzig, is een merk dat “weltbekannt und gern gekauft” was. En nog steeds blijkt Sanex Vulkan wereldbekend en graag gekocht te zijn, want identieke pakjes zijn nog steeds volop te vinden op het internet en ze worden daar volop verhandeld door militaria-shops. Er worden zelfs replica’s gemaakt voor re-enactors. Militaria-shops dus, want het gaat om het standaardcondoom van de Duitse wehrmachtsoldaat tijdens de Tweede Wereldoorlog. De combinatie van een wehrmachtcondoom met de twee onleesbare brieven was natuurlijk een interessante combinatie: zaten in het huis Duitse soldaten gelegerd tijdens de oorlog? En zo ja, wat stond er dan in die brieven?
Om de brieven te kunnen lezen zonder ze meteen kapot te maken, werden ze aan de vakkundigheid van Stein de Valk van het Zutphense archief toevertrouwd. Zij heeft ze ontschimmeld, schoongemaakt en verstevigd met rijstpapier, zodat ze hanteerbaar werden. Makkelijk leesbaar waren ze nog steeds niet, met de verbleekte Oost-Indische inkt, doorkrassingen en een niet altijd even helder handschrift.
De brieven bleken echter niet in het Duits geschreven te zijn maar in het Nederlands. Jammer, maar kan nog steeds boeiend zijn. Helaas stond er geen datum op de brieven. De zin die het meest in het oog sprong was “zijn spoor uit te wissen vond hij nodig, de buschauffeur zat in ’t complot”. Een brief van het verzet, zorgvuldig weggemoffeld achter de betimmering?
Helaas. Het bleken gedichten te zijn, en niet van een heel hoog poëtisch niveau. Op het ene briefje vinden we bijvoorbeeld “Een fiets is een aardig iets maar er moet niets aan mankeren.” Op het andere: “dit presentje kreeg je van een belangstellend ventje en raden van wie is overbodig”. Geen soldaat dus maar een belangstellend ventje dat een meisje probeerde in te palmen, nu nog raden wie.
Wie woonde er eigenlijk in de jaren veertig op Coehoornsingel 104? In 1938 komen we op dit adres Willem François Emile baron van der Borch tot Verwolde, heer van Vorden tegen, consul van de Koninklijke A. N. W. B. voor Zutphen, Eefde en Warnsveld en lid van de gemeenteraad van Vorden. Voor de jaren veertig ontbreekt de informatie voor dit adres. Wel wordt hij in 1940 genoemd als voorzitter van de plaatselijke commissie van de Buitengewone Vrijwillige Landstorm, die verzet pleegde tegen de Duitsers.
Willlem Henrik Emile van der Borch van Verwolde – zijn broer? – stond bekend als dichter(!) en verzetsstrijder, en werd in 1943 gefusilleerd op de Leusderheide. Ook Frederik Willem van der Borch van Verwolde -zijn neef? - zat in het Verzet en werd gefusilleerd op de Leusderheide, in 1942.
Zijn het dan misschien toch gecodeerde boodschappen van het verzet, geniaal verpakt in flutgedichten? En is de brief wel geschreven door de huisbewoner, of heeft hij hem juist ontvangen en daarna verstopt?
Afbeeldingen:
- Brieven en een Duits wehrmachtcondoom.
- De dakkapel van Coehoornsingel 104. Bovenin werden de brieven gevonden, verstopt tussen de planken.