Erfgoed van de week: Gedenksteen in de Heukestraat

Een gevelsteen herinnert aan een brandgevaarlijk verleden

Door Klaas van der Wielen

In de Heukestraat 28 – 52 is een gedenksteen ingemetseld in de zijmuur van een appartementencomplex. De foto van die steen is opgenomen in de collectie Beeld en geluid van het Erfgoedcentrum Zutphen. De ietwat cryptische tekst op deze steen is:

	De betreffende gevelsteen (SZU002023863) aan de Heukestraat, tegenwoordig terug te vinden achter het hek van huisnummers 28-52 in de zijmuur.

Protestantse Inrichting van Weldadigheid
Oprichter ds. A. RUTGERS van der LOEFF september 1845
Dit gebouw afgebrand 22 feb. 1894 ging in het zelfde jaar voor den
verbouw in eigendom over aan de Inrichting.

Werkverschaffing voor arme inwoners

De Protestantse Inrichting van Weldadigheid (hierna Werkinrichting genoemd) was een idee van dominee A. Rutgers van de Loeff. Hij was predikant van de Nederlands Hervormde gemeente te Zutphen en zag waarschijnlijk dagelijks de armoede van vele inwoners. Het doel van de Werkinrichting was het in de wintermaanden bieden van werk en van gratis turf en brood aan minvermogende protestanten. In de eerste jaren werden diverse soorten werk aangeboden, die allemaal niet kostendekkend waren. Een renteloos voorschot van de gemeente Zutphen van f 3.000 was dus zeer welkom!

Scheepskabels uitpluizen tot breeuwwerk

Na enkele jaren bleek alleen het pluizen van oude scheepskabels tot breeuwwerk nog het minst verliesgevend. Scheepswerven gebruikten dit product om houten schepen waterdicht te maken. De kabels werden eerst in stukken gehakt en gekookt om het pek en teer er uit te halen. De natte stukken werden aan de arbeiders uitgereikt om thuis te drogen en te pluizen. Maar de gemeente verbood het drogen van die kabels in woningen vanwege brandgevaar. Daardoor moest de Werkinrichting ze zelf eerst drogen. Dat gebeurde in gebouwen aan de Heukestraat, op het achter terrein van het toenmalige Weeshuis aan de Spiegelstraat. Vanwege het brandgevaar werd in 1854 een brandverzekering afgesloten. Gelukkig maar, want in 1856 brak er brand uit! Door snel en adequaat optreden van enkele medewerkers kon die worden geblust. De directie van de Werkinrichting heeft daarna maatregelen genomen om van nieuwe branden te voorkomen.

De locatie in de Heukestraat op een kaart uit 1878. (SZU006000195)

Herbouw na grote brand

Dat ging jaren goed. Totdat op 22 februari 1894 rond half 5 ’s middags er een grote brand uitbrak, die het hele gebouw aan de Heukestraat verwoestte. De gemeente weigerde de plannen voor herbouw, omdat omwonenden bezwaren hadden tegen het continueren van brandgevaarlijke werkzaamheden. De Werkinrichting ging bij de Raad van State in beroep tegen die weigering. En met succes: de herbouw mocht doorgaan, maar wel onder strikte voorwaarden om een nieuwe brand te voorkomen. Tegelijkertijd werd het eigendom van het pand overgedragen door de Hervormde Diaconie aan de Werkinrichting. Ter gelegenheid va de opening van het nieuwe gebouw op 25 januari 1895 is de gevelsteen ingemetseld.

De huidige ingang van het appartementencomplex; de gevelsteen is achter het hek ingemetseld.

Einde van de Werkinrichting

De Werkinrichting heeft daarna nog enkele decennia gefunctioneerd, maar is in 1921 opgeheven. De steeds kleiner wordende afzetmarkt voor breeuwsel zal een belangrijke oorzaak zijn geweest. In 1931 werd het gebouw aan de Heukestraat verkocht en na 1977 verbouwd tot de huidige appartementen. De genoemde gevelsteen is toen teruggeplaatst.

Meer informatie over de Werkinrichting: RAZ, toegangsnummer 0485: Protestantse Inrichting van Weldadigheid te Zutphen (1845 – 1921).