Erfgoed van de week: het urinoir aan de Berkelkade
Door Hilde Ploegmakers
Wist je dat er een urinoir verscholen ligt aan de Berkelkade? Het staat op een rustige plek, tussen het groen, en niet direct aan een drukke wandelroute. Al vóór 1912 stond hier een urinoir; het huidige exemplaar is rond 1955 geplaatst.
De oorspronkelijke reden voor de plaatsing was het terugdringen van wildplassen, wat in de 19e eeuw heel gebruikelijk was. Naarmate de stad groeide en stille plekjes verdwenen, namen de overlast en stank toe. Het urinoir bood een praktische oplossing om de openbare ruimte schoner en netter te houden.
Toch bleef het urinoir aan de Berkelkade ook later gewoon in gebruik. Er tegenover, op nummer 13, zat van 1912 tot 1986 bioscoop Odeon, gevestigd in het oude hotel De Wereld. De bioscoop had één zaal en nauwelijks een foyer. Tijdens de pauze stonden bezoekers vaak buiten, waar een lange blinde muur nogal eens als ‘noodtoilet’ werd gebruikt. Mogelijk was dat de aanleiding om het urinoir in 1955 te vervangen door een nettere versie.
Het huidige urinoir is gemaakt van beton en heeft door de verfijning op de randen een hardsteen-achtige afwerking. De randen zijn ‘gefrijnd’, dit getuigt van echt vakmanschap. Frijnen is een bewerking die je vaak ziet op natuursteen. De grove structuur op de vlakken moest vandalisme en ongewenste ‘graffiti’ voorkomen.
Een urinoir klinkt misschien niet meteen spannend, maar het zegt wel iets over hoe we in het verleden met publieke ruimte omgingen. Dit bescheiden bouwwerk laat zien hoe praktische voorzieningen toch met oog voor vormgeving werden gemaakt. Het urinoir is een stille getuige van veranderende stadscultuur.
Bronnen:
- De opkomst en ondergang van openbare toiletten in Nederland | Iedere WC telt
- Beschrijving: ‘Berkelkade te Zutphen – openbaar urinoir “Betonno”’, van J. Krijnen, 2008