Erfgoed van de week: Smaken Verschillen: De Zutphense Potpourri’s

Door Christiaan te Strake

Een zeer bijzonder object, vrijwel exclusief gemaakt in Zutphen in de achttiende eeuw, is de zilveren potpourri. Deze potpourri is een klein bakje met een kunstig ‘ajour’ opengewerkt deksel. Het werd gevuld met een geurig mengsel (‘potpourri’ in het Frans) van gedroogde bloemen en kruiden en diende als luxueuze luchtverfrisser voor de elite. De potpourri’s die vanaf de zeventiende eeuw in Frankrijk, Duitsland en Engeland werden gemaakt, werden vooral in porselein en aardewerk uitgevoerd. Exemplaren in zilver waren zeldzaam.

In Nederland zijn tot nu toe ongeveer dertig zilveren potpourri’s van dit type uit de achttiende eeuw bekend, alle gemaakt door Zutphense zilversmeden of smeden die het vak van hen leerden. Zij woonden in de IJsselstreek, in Zutphen, Deventer en Doesburg, of in Arnhem en soms veel verder weg. Zo maakte Jan Peereboom uit Leeuwarden een potpourri (1776) in een enigszins vergelijkbaar, wat grover model. Van Dirk Willem van Sittert, zilversmid in Medemblik, is een potpourri bekend (1788) die veel lijkt op de potpourri’s van de Zutphense zilversmid Willem Carel van Meurs uit 1780 en 1788. Dat is niet verwonderlijk, want Van Sittert werd in 1760 geboren in Zutphen en was een leerling van Van Meurs.

Waarom er nu juist in Zutphen en de IJsselstreek zoveel zilveren potpourri’s van hetzelfde type zijn gemaakt blijft gissen. Smaak en mode hebben ongetwijfeld een rol gespeeld, net als het principe van ‘goed voorbeeld doet goed volgen’.

In de tentoonstelling Smaken Verschillen: Zilver met geur, smaak en gevoel is een film te zien over het maken van een potpourri, met medewerking van zilversmid Marcel Blok uit Doesburg. De tentoonstelling is tot en met 1 maart 2026 te zien in het Stedelijk Museum Zutphen.