Erfgoed van de week: Op water en brood, of het raadsel van de Ruijtenborch

Door Marjan Hartsuiker

'Op water en brood’ kennen we als synoniem voor ‘in de gevangenis’. Net als andere uitdrukkingen (zoals ‘aan de kaak stellen’) is deze uitdrukking gebaseerd op historische feiten. Dat ook in Zutphen mensen werden veroordeeld tot enkele dagen (en soms zelfs weken) op water en brood, is te lezen in de zeventiende-eeuwse registers uit het Oud-rechterlijk archief. 

In dit Oud-rechterlijk archief zijn talloze smeuïge verhalen en sensationele processen te vinden. Bij veel processen gaat het om kleine vergrijpen: vechtpartijen tussen al dan niet beschonken burgers, diefstal, burenruzies. De straffen die werden opgelegd waren vaak geldboetes, maar met enige regelmaat werden er mensen veroordeeld tot een paar dagen ‘te water ende te broode’. Zo werd Winolt Gerritsen in februari 1649 veroordeeld tot drie dagen water en brood in de Drogenapstoren, omdat hij ’s avonds na het sluiten van de poorten over de bevroren gracht was gelopen en vervolgens over de stadsmuur was geklommen. In juli van datzelfde jaar werd Jan Lucassen wegens het mishandelen van timmerman Jan Bosch veertien dagen op water en brood ‘inde Ruijtenborchs kelder’ gezet en vervolgens voor een jaar verbannen uit de stad Zutphen.

Waar is ‘de Ruijtenborch’?

In de vonnissen staat de plek waar de veroordeelden hun straf moesten uitzitten uitdrukkelijk vermeld. Sommigen werden in de ‘calencamer’, een ruimte in het stadhuis van destijds, gezet, anderen in de Drogenapstoren. Vanaf het jaar 1647 wordt ook de kelder van de Ruijtenborch genoemd. Waar de Drogenapstoren is, weten we allemaal, en ook de locatie van het stadhuis in de zeventiende eeuw is te achterhalen. Maar wat voor gebouw de Ruijtenborch was en waar dat heeft gestaan, is vooralsnog een raadsel. Er is geen pand in Zutphen bekend dat deze naam heeft (gehad). Tijd voor een onderzoek! De naam Ruijtenborch is vast in meer bronnen te vinden dan alleen de registers uit het Oud-rechterlijk archief...

Een korte zoektocht in de officiële publicaties van de stad Zutphen uit de zeventiende eeuw leverde vrij snel iets op. In de ‘Stadt-rechten van Zutphen’ uit 1638 staat dat veroordeelden werden opgesloten in ‘den thoorn’ – de (Drogenaps)toren. Tien jaar later echter vaardigde het stadsbestuur een publicatie uit waarin werd verkondigd dat op vechten en messentrekkerij een straf staat van veertien dagen op water en brood in de Ruijtenborch (of een boete van 150 gulden, binnen vier dagen te betalen, wat de voor meeste mensen niet haalbaar was). De Ruijtenborch was dus rond 1648 algemeen bekend in Zutphen. Wat de locatie van de Ruijtenborch was, is helaas niet te vinden in de geraadpleegde historische publicaties. Zelfs de docenten Zutphenkunde konden ons niet verder helpen. Wie lost het raadsel van de Ruijtenborch op?

Het Oud-rechterlijk archief

Het Oud-rechterlijk archief Zutphen bevat stukken van de Zutphense schepenbank. De schepenen bestuurden namelijk niet alleen de stad, zij spraken ook recht. Dit deden zij van de late veertiende tot de vroege negentiende eeuw. Daarna werd de rechtspraak uitgeoefend door onafhankelijke rechters (conform de trias politica: de scheiding der machten in een wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht).
De hierboven genoemde voorbeelden zijn afkomstig uit het register met bekentenissen en vonnissen over de periode 1645-1734. Dit boekwerk telt ruim 500 pagina’s en is deels getranscribeerd. Wie heeft zin om deze klus af te maken? Sensatie en pikante verhalen uit de Zutphense geschiedenis gegarandeerd! Hebt u interesse? Stuur dan een e-mail naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

Op de afbeeldingen:
1. Passage uit het register met bekentenissen en vonnissen (1645-1734) met de straf voor Jan Lucassen: ‘veertien dagen te water ende te broode inde Ruijtenborchs kelder’ (archiefnummer 0010, inventarisnummer 21, scan 28).
2. Ansichtkaart van de Drogenapstoren uit de Fotocollectie Zutphen (archiefnummer 0451, fotonummer SZU002026239, uitgever Quinta Buma Fotografie)