Erfgoed van de week: Wat staat er op de oudste foto van Nederland?
Door Christiaan te Strake
De “licht-teekening” van Willem Hallegraeff is op dit moment de oudst bewaard gebleven foto die ooit door een Nederlander is gemaakt in Nederland. De foto, van 8 x 10 centimeter, is met de hand 25 november 1839 gedateerd, dus drie maanden na de introductie van de fotografie (Parijs, augustus 1839) gemaakt, en wordt hier “licht-teekening” genoemd. Van de foto van Willem Hallegraeff (1799-1870), een bekende apotheker in Zutphen, is de datum onbetwistbaar en staat vast dat ze in Nederland door een Nederlander is gemaakt. Daar komt bij dat bekend is in welke context ze fungeerde (een “album amicorum”) en welke achtergrond de maker had (een apotheker die over de noodzakelijke chemische kennis beschikte en met amateurkunstenaars omging).
Wat nog steeds een vraag was, is de afbeelding van de foto. Een belangrijke zeer recente ontdekking heeft ons dichter bij het antwoord op die vraag gebracht, maar ook weer nieuwe vragen opgeroepen. Het onderwerp van de foto is een romantisch tafereeltje van een paartje waarvan de vrouw op een bankje zit bij de ruïne van een oude stads- of kasteelpoort. Het is de reproductie van een prent. Dat is logisch omdat een prent niet beweegt, en in de studio/laboratorium gefotografeerd kan worden onder de bijzondere omstandigheden die in de begintijd van de fotografie noodzakelijk waren.
Onlangs ontdekte de conservator van het museum bij een kleine kunsthandel in Bradford on Avon (VK) een kleine tekening. Deze tekening is gesigneerd W.H.B., maar verder is er niets over bekend. De tekening is inmiddels in het bezit van het Stedelijk Museum Zutphen. De vergelijking tussen de tekening en de foto lijkt er op te wijzen dat een prent die is afgeleid van de tekening wel eens gebruikt zou kunnen zijn voor de oudste foto. Of is de tekening gemaakt afgeleid van de prent in een boek? Er zijn grote overeenkomsten tussen de tekening en de foto, maar ook verschillen. Het vermoeden is dat de prent is afgedrukt in een vrij obscuur, want (nog) onbekend boek van het pittoreske Engeland. Zou het een bekend boek zijn, dan zou de prent ongetwijfeld ergens in een collectie bewaard worden. Het onbekende boek moet natuurlijk ook in Zutphen geweest zijn, ander kon Hallegraeff de foto niet maken. Ook de vraag waarom hij juist deze onbekende prent heeft gebruikt en niet bijvoorbeeld een mooie prent van zijn geliefde stad Zutphen, blijft voorlopig onbeantwoord.
Een reuzenstap dichterbij de oplossing van het hele raadsel dus, maar toch ook weer nieuwe vragen. Dat Hallegraeff als apotheker lokaal een bekende was, maar als fotograaf volstrekt onbekend, komst waarschijnlijk omdat hij de “licht-teekening” direct heeft afgestaan aan het Liber Amicorum. De eerst volgende, herkenbaar Zutphense, foto die is bewaard gebleven is uit de jaren 1850, dus meer dan 10 jaar later. Het is bij een experiment gebleven, aar wel een bijzonder experiment, dat Zutphen op de kaart heeft gezet als (historische) fotografiestad.
Bijschriften:
- De “Licht-teekening” van Willem Hallegraeff, 25 november 1839, collectie Stedelijk Museum Zutphen.
- W.H.B., Verliefd stel bij poortruïne, potloodtekening, (zonder jaar, vóór 25/11/1839), collectie Stedelijk Museum Zutphen.