Erfgoed van de week: Maculatuur: een vorm van middeleeuws hergebruik

Hier zie je een van de absoluut oudste tekstfragmenten die bij het Regionaal Archief Zutphen worden bewaard. Het blad is geen echt archiefstuk, maar diende als opvulling van de schutbladen van een boek. Zo’n fragment van papier of perkament noemen we maculatuur.

Wat is maculatuur?

Met maculatuur worden handschrift- of drukwerkfragmenten bedoeld. Het zijn dus vooral fragmenten en geen complete boekwerken. Deze fragmenten werden gebruikt voor het inbinden van nieuwe boeken, vooral voor het verstevigen van de rug van het boekblok en het opvullen onder de schutbladen. Het inbinden van een boek was vroeger nogal een arbeidsintensieve en dus dure opgave. Voor onderdelen die je bij het raadplegen toch niet zag werden daarom verouderde geschriften en misdrukken gebruikt. Zeker in de zestiende eeuw, toen het gedrukte boek een enorme vlucht nam, werden de als ouderwets beschouwde perkamenten handschriften uit elkaar gehaald en als opvulsel gebruikt.

Karolingische minuskel

Het afgebeelde kalfsperkamenten blad is beschreven in de tiende of anders de elfde eeuw. Boekwetenschappers en archivarissen kunnen dat zien aan het kenmerkende handschrift: een Karolingische minuskel. Bij het Karolingische minuskel hebben de letters ronde vormen en zijn ze voor ons goed te lezen. De woorden zijn ruim van elkaar gescheiden. Dit schrift was wijdverspreid over Europa en vormde de basis voor de latere drukletters. De achterkant van het blad draagt nog sporen van lijm. Dat wijst erop dat het vroeger diende als dekblad van het schutblad.

Behalve het afgebeelde blad is er nog een tweede, bijbehorend los blad. Kerkhistoricus Peter Nissen deed onderzoek naar de fragmenten en publiceerde er in 1981 over in de bundel Middeleeuwse boeken uit Zutphen. Hij ontdekte dat het hier gaat om Bijbelteksten uit het boek van de profeet Jesaja.

Maculatuur in onze collecties

Maculatuur komt veel voor in de verschillende Zutphense archieven. Bij restauraties van archiefstukken en boeken werd de maculatuur verwijderd. Als je dat doet, is het natuurlijk wel de bedoeling dat je dan zorgvuldig de herkomst vermeldt. Dat is helaas niet altijd goed gedaan. Van veel maculaturen is niet bekend in welk boek ze ooit werden aangetroffen.

De afgelopen jaren zijn sommige losse tekstfragmenten weer teruggeplaatst bij het archief waarin ze thuishoren. Maar veel tekstfragmenten, en dan met name de maculaturen, zijn niet duidelijk bij een archief te plaatsen. Ze zijn daarom opgenomen en zorgvuldig beschreven in de Collectie kleine aanwinsten Zutphen (archiefnummer 0144) en daar op elk trefwoord terug te vinden.

Afbeelding: Een fragment uit een handgeschreven bijbel (boek Jesaja). Bron: Collectie Kleine aanwinsten Zutphen (archiefnummer 0144), inv.nr. 487.