Erfgoed van de week: Another Brick in the Wall

Door Michel Groothedde

Pink Floyd? Nee, een heus erfgoedproject, en wel internationaal. Vlaamse en Nederlandse archeologen en bouwhistorici gaan de oorsprong van het fenomeen baksteen onderzoeken.

Grofweg voor 1180 werden nog geen bakstenen toegepast als primair bouwmateriaal. Ergens in de Nederlanden ging men ertoe over om bakstenen van klei te bakken omdat de transportkosten van alternatieve bouwmaterialen duurder werden. Bovendien werd er steeds meer in steen gebouwd: kerken, kloosters, kastelen, stadsmuren en huizen. De baksteen maakte een opmars in de dertiende eeuw. Maar in verschillende streken in de Nederlanden startte dat op verschillende momenten, met verschillende grondstoffen, formaten, technieken. Kortom, tijd om daar eens aandachtig naar te kijken. Wat zijn die regionale verschillen? En hoe zijn ze te verklaren?

Het project is inmiddels gestart vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Men begint met het nauwkeurig beschrijven van dertiende-eeuwse bakstenen met een goed gedateerde archeologische context, ofwel, het moet duidelijk zijn wanneer de muur is gebouwd (hoe dan ook in de dertiende eeuw) en waarvoor.

Zutphen doet zeker mee in dit onderzoek. De stad ontwikkelde zich, met stadsrechten rond 1195, razendsnel in de dertiende eeuw. Er werd volop gebouwd aan een eerste bakstenen stadsmuur, kerken werden in baksteen uitgebreid en nieuw gebouwd en ook de eerste woonhuizen verrezen al in baksteen. Na de eerste grote stadsbrand van 1284 kreeg de baksteenbouw een extra impuls. Het rijke bouwhistorische erfgoed van de dertiende eeuw wordt nog even buiten beschouwing gelaten (je kan de bakstenen immers niet 3d beschrijven in bestaande muren) maar vier Zutphense bakstenen uit gedateerde archeologische context worden begin maart bestudeerd door een team van specialisten:

• Een baksteen van de Oude Hof van Bronckhorst (nu Nieuwe Stadhuis) uit ongeveer 1250;
• Een baksteen van een oude ommuring van een hof aan de Halvemaanstraat uit ongeveer 1250;
• Een baksteen van een muurtoren aan het einde van de Barlheze uit de periode 1250-1300;
• Een baksteen uit de kelder van een huis dat tussen 1250 en 1300 werd gebouwd op de plek van de latere Agnietenkapel.

Zodra er resultaten zijn zullen we die melden. Voor nu zijn we vooral benieuwd naar het ‘typisch Zutphense’ aan onze eerste generatie bakstenen. Misschien horen we er al over op de BNA-contactdagen in Zutphen. Op dit bouwhistorisch en archeologisch symposium op 7 en 8 mei 2026 in de Walburgiskerk wordt aandacht besteed aan het project en de eerste resultaten. Er zijn zelfs meer boeiende lezingen over de vroegste baksteenbouw in de Nederlanden met ook een Zutphense bijdrage. Interesse? Geef je op voor dit boeiende symposium!