Erfgoed van de week: Wenken voor het melken

Door Marjan Hartsuiker

In het jaarverslag van de Coöperatieve Stoom-zuivelfabriek te Eefde over het jaar 1925 trof een van onze medewerkers een reeks aardige afbeeldingen aan, voorzien van instructies op rijm. Ze zijn in het jaarverslag opgenomen “ter bevordering van goed melken en hygiënische melkbehandeling”. Dat daarbij heel wat komt kijken, wordt duidelijk uit de negentien (!) afbeeldingen. Hoewel op enkele plaatjes het belang van ‘goed melken’ en ‘krachtig namelken’ wordt benoemd, ligt de nadruk op hygiëne. Alles moet goed schoon zijn: de handen, het vaatwerk (zoals emmers, melkbussen en zeven), de werkruimtes en de uier van de koe. Saillant detail: in de instructie staat dat de uier met een vochtig doekje moet worden afgeveegd; het woord ‘vochtig’ is doorgehaald en vervangen door ‘droog’. Blijkbaar was de vervaardiger van de instructies niet op de hoogte van de juiste methode. Of was er sprake van voortschrijdend inzicht?

D.H.

De illustraties, in een typische zwart-wit silhouet-achtige stijl, zijn niet gedateerd, maar wel voorzien van het monogram D.H. Mogelijk staat dit voor Daan Hoeksema (1879-1935), een illustrator van kinderboeken en reclame-uitingen. Op WikiMedia Commons zijn vele voorbeelden van zijn werk te vinden.

Opgeheven vingertje

Op een aantal afbeeldingen is een bebrilde heer met hoed en wandelstok te zien, die de boer en boerin wijst op aandachtspunten en tekortkomingen. Waarschijnlijk is dit heerschap in dienst bij de zuivelfabriek. Hoewel het opgeheven vingertje en het gekunstelde rijm nogal betuttelend aandoen, is het doel van de instructies – zo veel en zo vet mogelijke melk verkrijgen – cruciaal voor zowel het inkomen van de boer als de financiële resultaten van de zuivelfabriek. De zuivelfabriek betaalde haar leden namelijk niet alleen een vast tarief per 100 liter melk, ook per procent vet werd betaald. Meer vet betekende immers meer boter, en dus hogere inkomsten.

Coberco

In heel Nederland ontstonden in de negentiende eeuw coöperaties waarin boeren gezamenlijk hun melk verwerkten tot boter en andere zuivelproducten. De Coöperatieve Stoom-zuivelfabriek te Eefde, opgericht in 1894, had in 1925 ongeveer 700 leden, verspreid over de huidige gemeenten Lochem, Zutphen en Brummen. De plaatselijke zuivelcoöperaties waren op hun beurt aangesloten bij de Gelders-Overijsselse Zuivelbond (GOZ) in Zutphen, die via een aantal afzetorganisaties en fabrieken in 1965 opging in Coberco. Na meerdere fusies opereert Coberco inmiddels onder de vlag van FrieslandCampina, dat nog steeds een coöperatie is.

Sinds 1980 wordt het archief van de Gelders-Overijsselse Zuivelbond en Coberco bewaard in het depot van het Regionaal Archief Zutphen. Het archief is nog niet toegankelijk middels een inventaris of plaatsingslijst op internet. De (gedeeltelijke) toegangen op de archieven zijn alleen op papier en alleen in de studiezaal van het Regionaal Archief Zutphen beschikbaar.