Erfgoed van de week: Voormalige Boerenleenbank, Graaf Ottosingel 189-189a

Door Christiaan de Jong

Ieder bouwwerk wordt gebouwd met een bepaald doel, en een bepaalde functie. Bijvoorbeeld om in te wonen, te werken, dieren in te houden of juist om iets of iemand mee te gedenken. De functie is vaak goed te herkennen aan de opzet van het bouwwerk en/of aan gevel. Een kerkgebouw ziet er nou eenmaal anders uit dan een huis waarin gewoond wordt, net zoals een boerderij met voorhuis en stallen niet te verwisselen is met een appartementencomplex met balkons en liftschacht. Tegelijkertijd kan de functie, die juist zo bepalend was voor de vormgeving, natuurlijk in de loop van de tijd veranderen. Zeker bij oudere panden is dit eerder regel dan uitzondering.

In de gemeente Zutphen zijn daar vele voorbeelden van: een oude fabriek of stal waarin gewoond wordt, een school die nu als huisartsenpraktijk wordt gebruikt, of een kerk waarin hotelkamers gevestigd zijn. Een nieuwe functie zal vaak aanpassingen van een pand tot gevolg hebben, omdat een andere functie vaak ook andere gebruiks- of comforteisen stelt. Al deze wijzigingen vertellen samen het verhaal van een pand.

Voor een oplettende kijker is over de ontwikkeling, maar vaak ook van het oorspronkelijke verhaal, vaak nog veel terug te vinden. Zo kan een gekke overgang in metselverband duiden op een wijziging in de gevelindeling, wijst een onregelmatige plaatsing van vensteropeningen op een latere verbreding van een pand of maakt een stalen kozijn in een negentiende-eeuws pand duidelijk dat de oorspronkelijke kozijnen vervangen zijn. De waarde van een monumentaal pand wordt dan ook niet alleen bepaald door de ouderdom of verschijningsvorm, maar zeker ook door alle subtiele details, die tezamen het verhaal afleesbaar maken.

Boerenleenbank en bovenwoning

Het college heeft onlangs naoorlogse panden aangewezen als gemeentelijk monument. In vergelijking tot veel monumentale panden in de gemeente Zutphen hebben deze nieuwe monumenten een relatief korte ontwikkelingsgeschiedenis. En toch is ook bij deze panden vaak al meer over het verhaal afleesbaar dan in eerste instantie gedacht kan worden.

Een van de nieuwe gemeentelijke monumenten is de voormalige Boerenleenbank aan de Graaf Ottosingel 189-189a. Tegenwoordig is het gehele pand in gebruik als woonhuis. En toch wijzen de verschillen tussen de elementen in de gevel op de begane grond en de verdieping op de van oorsprong verschillende functies op de twee verdiepingen. De toepassing van grote platen kunstnatuursteen, de relatief grote raampartij en de twee brede deuren aan weerszijden passen bij de hier gevestigde bank, terwijl de erker op de verdieping en vensters met houten luiken in de onderramen wijzen op een woning.

En tegelijkertijd leidt, in tegenstelling tot wat in eerste instantie gedacht kan worden, de brede eikenhouten deur aan de linkerzijde naar de opgang van de woning, en was de toegang tot de bank gelegen halverwege de smalle steeg die achter de rechterdeur, met diagonaal tralievenster, schuil gaat.
Van een grootse entree voor de Boerenleenbank lijkt geen sprake, maar over het spreekwoordelijk ‘wegstoppen’ van de toegang tot de bank was goed nagedacht. In de periode dat het bankgebouw ontworpen werd, was er in Nederland sprake van veel bankovervallen. Door de bank, en daarmee ook de kluis, alleen bereikbaar te maken via deze steeg, zou deze minder aantrekkelijk zijn voor een overval. Gevolg daarvan was overigens dat de kantoren voor het bankpersoneel direct achter de voorgevel gelegen waren, verlicht via de grote raampartij, terwijl de wachtkamer en publieksbalie aan de achterzijde lagen, met enkel een klein bovenlicht en een bovenlicht van glazen bouwstenen als lichttoetreding.

Zo kan de oplettende voorbijganger op de Graaf Ottosingel opmerken dat de gevel van nummer 189-189a wel erg luxe is vormgegeven voor een ‘gewoon’ woonhuis. En is er veel meer af te lezen over de oorspronkelijke functie, en het gebruik, dan aanvankelijk zou kunnen lijken.

Onverwacht

En zo zijn er veel meer monumentale gevels in de gemeente die een onverwacht en uitgebreider verhaal te vertellen hebben over functie en ontwikkeling van het achtergelegen pand. Sta in het vervolg eens wat langer stil voor een gevel, en bestudeer de opvallende onderdelen… tien tegen één dat er een interessant verhaal te ontdekken valt!

Foto’s: J. Krijnen, gemeente Zutphen (foto van de gevel uit 2026, de detailfoto’s uit 2025).