Erfgoed van de week: Het Sint-Antoniuskruis of Tau-kruis

Door Etienne van den Hombergh

In het jaar 1451 werd in Zutphen de Sint Anthony Groote Broederschap opgericht. Deze broederschap, onder andere bekend vanwege het Ruitershofje aan de Berkelsingel, bestaat nog steeds en viert dit jaar dus zijn 575ste verjaardag. In deze Erfgoed van de Week besteden we speciale aandacht aan het teken dat bij deze broederschap hoort: het Sint-Antoniuskruis of Tau-kruis. Goed kijken naar dit middeleeuwse zegel en je ziet dit teken: τ.

Antonius-Abt

De Sint Anthony Groote Broederschap komt voort uit een middeleeuwse lekenbeweging waarvan de leden zich antonieten noemden. Die naam verwijst naar de heilige Antonius-Abt. Deze Antonius leefde in de derde en vierde eeuw na Christus. Antonius was van rijke komaf. Toen hij twintig jaar oud was nam zijn leven een radicale wending. Hij deed afstand van zijn bezittingen en trok zich terug aan de rand van de Egyptische woestijn. Hij kreeg volgelingen en samen met deze mannen vormde hij een religieuze gemeenschap. Zo wordt hij gezien als de vader van het christelijke monnikendom. Om hem te onderscheiden van die andere Antonius - die uit Padua - kreeg hij de naam Antonius-Abt.

Iconografie

Antonius-Abt is te herkennen aan een aantal attributen. In zijn ene hand draagt hij een boek, in zijn andere hand heeft hij een staf. Die staf eindigt vaak in een speciale kruisvorm: het Antoniuskruis. Datzelfde kruis kun je soms ook terugvinden op zijn monnikspij. Maar het makkelijkste is hij te herkennen aan het varken dat aan zijn voeten zit. Daar heeft hij zijn meer volkse naam Antonius met het varken aan te danken. Overigens wordt het varken pas in de middeleeuwen aan Antonius-Abt gekoppeld. De antonieten (de lekenbroeders dus) mochten voor hun inkomsten namelijk varkens vrij in de stad laten lopen. De dieren kregen dan een brandmerk in de vorm van het Antoniuskruis.

Een andere naam voor het Sint-Antoniuskruis is het Tau-kruis. Tau is een letter in het Griekse alfabet maar ook de laatste letter van het Hebreeuwse en betekent daarin ‘voltooiing’. De populaire heilige Franciscus (die van Assisi) eigende zich het Tau-teken toe en daarmee nam het gebruik van dit kenmerkende kruisteken een grote vlucht. Tot op de dag van vandaag wordt het kruis om de hals gedragen, vaak als een eenvoudig houten hangertje aan een leren riempje.

Het Antoniuskruis op een zegel

Terug naar de Sint Anthony Groote Broederschap in Zutphen. In de archieven van deze broederschap komen we het Antoniuskruis niet vaak tegen. Gelukkig is in het archief van de kerkmeesters van de Sint-Walburgiskerk een fraaie oorkonde aanwezig waaraan het zegel van de broederschap hangt. De oorkonde dateert van december 1552 en houdt verband met de overdracht van goederen in Hall door de kerk aldaar. Het zegel is gemaakt van bijenwas en heeft de tand des tijds redelijk goed doorstaan. De randtekst is helaas niet te lezen.

Deze oorkonde is de komende maanden te bewonderen in het voorportaal van het Regionaal Archief Zutphen/Erfgoedcentrum Zutphen aan de Spiegelstraat 13. Op donderdag 11 juni gaat de oorkonde een dagje naar het Ruitershofje om daar bewonderd te worden door de deelnemers aan de collegetour van het Middeleeuwen Symposium.

Op de foto: Zegel met het Sint-Antoniuskruis of Tau-kruis gebruikt door de Sint Anthony Groote Broederschap (1552). Bron: Archief Kerkvoogdij Hervormde Gemeente Zutphen (0062), inventarisnummer 1813, charternummer 3961.