Erfgoed van de week: Vijf adressen, één gemeentelijk monument

Door Marlies van Ravenswaaij

In het voorjaar van 2026 heeft het college van burgemeester en wethouders tien nieuwe gemeentelijke monumenten aangewezen. Eén daarvan betreft het hoekpand Groenmarkt 2-2a-4 en Waterstraat 84-86. Vijf adressen, op een plek die inwoners en bezoekers van Zutphen vaak passeren. Wat is het verhaal achter dit pand?

Vijf adressen zijn nu gezamenlijk als monument aangewezen. Dat heeft te maken met de bouwgeschiedenis van dit hoekpand: dit bouwblok is bij het bombardement op de Zutphense binnenstad op 14 oktober 1944 en als gevolg van een brand begin 1945 vrijwel geheel verwoest. Na de Tweede Wereldoorlog vond hier heel letterlijk wederopbouw plaats. Op deze plek is toen een aantal keuzes gemaakt die afwijken van de gebouwen die er voor de oorlog stonden: oude kelders, restanten van funderingen en een aantal bewaard gebleven bovengrondse resten werden verwijderd waardoor er vanuit ‘schone grond’ werd gebouwd. De rooilijn van het pand is iets naar achteren verschoven. Ook dat was bewust: op die manier was de Wijnhuistoren vanuit de Marspoortstraat beter te zien.   

Winkels en woningen onder een steil dak

Architect G.J. Jacobs tekende voor het ontwerp. Hij was in Zutphen een bekende architect in de periode 1925-1960 en ontwierp na de oorlog veel wederopbouwpanden. In de binnenstad zijn veel panden van zijn hand te vinden, zoals aan de Turfstraat en de Korte Hofstraat. En bijna allemaal betreft het panden met een winkelfunctie op de begane grond en zijn de verdiepingen erboven gebouwd als woningen. Dat is hier ook het geval. Het hoofdvolume van het gebouw (aan de Groenmarkt) bestaat uit drie lagen onder een steil zadeldak, het deel aan de Waterstraat kent twee lagen en op de hoek met de Kolenstraat is een enkellaagse uitbouw uit 1982 te vinden. Op de begane grond is winkelruimte, erboven woonruimte. Op die manier kon worden voldaan aan de grote vraag naar zowel woon- als winkelruimte in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog.

Klassieke indeling

Het pand heeft aan de Groenmarkt een hoge begane grond, functioneel gebouwd voor de winkelfunctie, en ook een hoge eerste verdieping, de ‘bel-etage’ genoemd: de eerste verdieping van een voornaam woonhuis. De tweede verdieping is wat lager. De vensters hebben stalen kozijnen en draairamen. Het gedeelte aan de Waterstraat staat ten opzichte van de zijkant van het hoofdvolume een halve meter naar voren. In de afwerking en vorm- en materiaalkeuze zijn veel gelijkenissen te vinden met Groenmarkt 2, 2a en 4. Het hoekpand is zichtbaar als geheel ontworpen en gebouwd.

Monumentale waarden

De monumentale status van dit pand komt voort vanuit deze verschillende invalshoeken, waaronder historisch, stedenbouwkundig en architectonisch. Daarnaast wordt dit pand gekenmerkt door de gaafheid van de vorm en materialisatie. Er zijn weliswaar wat wijzigingen en toevoegingen aangebracht, het totaalbeeld is echter in stand gebleven. In de opzet, stijl en uitwerking is dit gecombineerde winkel-woonpand relatief zeldzaam: vergelijkbare gebouwen uit de wederopbouwperiode met deze uitwerking en zichtbare kwaliteit zijn er in Zutphen niet veel.