Middeleeuwse manuscripten bij het Regionaal Archief Zutphen
Middeleeuwse manuscripten of handschriften zijn handgeschreven boeken, die vaak zijn gedecoreerd met kleurrijke initialen en miniaturen, soms zelfs met bladgoud. In dit informatieblad Middeleeuwse manuscripten vertellen we er meer over.
Geschat wordt dat van de vele manuscripten die ooit in Europa moeten zijn gemaakt, slechts tien procent bewaard is gebleven. Universiteiten en (koninklijke) bibliotheken in Nederland en België herbergen indrukwekkende collecties, die zowel nationaal als internationaal van groot belang zijn. Veel kleiner, maar nog altijd indrukwekkend zijn de Zutphense collecties van de beroemde Librije kettingbibliotheek en van het Regionaal Archief Zutphen (RAZ). De Middeleeuwse manuscripten.
In dit informatieblad:
Geschiedenis en betekenis
Pas in de Middeleeuwen werden bundels losse vellen perkament of papier met één bepaald onderwerp standaard samengebonden met een stevige omslag: de codex. Tot in de dertiende eeuw werd het merendeel van de middeleeuwse manuscripten geschreven op perkament, gemaakt van de huid van vooral geiten, schapen en kalveren. Deze robuuste maar kostbare grondstof maakte boeken tot waardevolle luxeobjecten, die de eeuwen wisten te overleven.
Het merendeel van de manuscripten had religieuze onderwerpen, zoals gebeden en gezangen. Maar ook wetenschappelijke traktaten, medische handleidingen, juridische documenten, historische kronieken, literaire werken en zelfs kookboeken vormden de inhoud van manuscripten. Ze weerspiegelen de veelkleurigheid van het middeleeuwse intellectuele leven.
Scriptoria — schrijfkamers in kloosters of later in steden als Brugge, Gent en Utrecht — vormden het centrum van manuscriptenproductie. Monniken of professionele kopiisten deden maanden, soms zelfs jaren, over het kopiëren van een enkele tekst. Met enorme concentratie waarbij fouten zo onzichtbaar mogelijk werden gecorrigeerd.
Miniaturen
Het misschien wel kenmerkendste en in elk geval hoog gewaardeerde aspect van middeleeuwse manuscripten is hun rijke decoratie. Dit was het terrein van de verluchter, een illustrator, die in de door de kopiist opengelaten ruimten in de tekst versieringen aanbracht. Gekleurde initialen (grote beginletters van zinnen) markeerden belangrijke passages en hielpen lezers de structuur van de tekst te begrijpen. Gedetailleerde tekeningen (miniaturen) verfraaiden, verduidelijkten de tekst en fungeerden in getijdenboeken ook als meditatiehulpmiddel. In de marges die de kopiist langs de randen van de tekst aanbracht, kon de lezer notities, of marginalia, opschrijven.
Veranderend gebruik
Toen in de vijftiende eeuw de boekdrukkunst opkwam, veranderde de manier waarop kennis werd verspreid radicaal. Boeken hoefden niet langer met de hand te worden gekopieerd en daardoor liep het aantal handgeschreven manuscripten terug. Maar voor de elite bleven ze nog lange tijd gewilde luxe-objecten. Tegenwoordig zijn middeleeuwse manuscripten van onschatbare waarde voor historici, taalkundigen, kunsthistorici en conservatoren.
Digitalisering
Moderne digitaliseringstechnieken maken deze kwetsbare objecten breder toegankelijk zonder ze bloot te stellen aan slijtage. Dit vergemakkelijkt onderzoek, ook voor toekomstige generaties. Dankzij digitaliseringsprojecten van bibliotheken en musea zijn steeds meer manuscripten online toegankelijk, wat onderzoek en erfgoedbehoud sterk bevordert. In Nederland doet de Koninklijke Bibliotheek dit, waaronder nu dus ook acht manuscripten uit de collectie van het RAZ, die zij zelf nog niet had gefotografeerd. De handschriften zullen uiteindelijk ook worden ontsloten op de speciale portal eCodicesNL.
Administratie bij het RAZ
Overzicht van de digitaal beschikbare manuscripten bij het RAZ (elke link opent in een nieuw tabblad):
Manuscript |
Zichtbaar in |
Link |
Oude signatuur |
|
Memorieboek of Mortuarium van het vrouwenconvent Adamanshuis, ca. 15e-17e eeuw |
Archieven-overzicht |
-- |
|
|
Getijdenboek van het vrouwenconvent Adamanshuis, deels naar de vertaling van Geert Grote, circa 1475 |
Archieven- overzicht |
MS 13 |
|
|
Vulgata (Oude Testament), afkomstig van het klooster Bethlehem bij Doetinchem en geschreven in het fraterhuis Sint Hiëronymusberg in Hulsbergen bij Hattem, deel 1, 1433/1434 |
Bibliotheek |
MS 4 |
|
|
Vulgata (Oude Testament), afkomstig van het klooster Bethlehem bij Doetinchem en geschreven in het fraterhuis Sint Hiëronymusberg in Hulsbergen bij Hattem, deel 2, 1433/1434 |
Bibliotheek |
MS 5 |
|
|
Consuetudines veteres Canonicorum Regularium Sancti Victoris Parisiensis, ca.1450 |
Bibliotheek |
MS 10 |
|
|
Getijdenboek met Utrechtse kalender, ca. 1450 |
Bibliotheek |
-- |
|
|
Jordanus van Quedlinburg, Meditationes de passione Christi, ca. 1420 |
Bibliotheek |
-- |
|
|
Getijdenboek St. Elisabeth Gasthuis, 1449 |
Archieven- overzicht |
MS 9 |
|
|
Missaal, afkomstig van de Sint Antonius-vicarie in het Gasthuis in de Heilige Geest, begin 15e eeuw |
Archieven- overzicht |
MS 3 |
|
|
Antiphonarium van de kerk in Warnsveld uit 1500 – 1529 |
Archieven- overzicht |
MS 1 |
|
|
Antiphonarium van de St. Walburgiskerk uit de 15e eeuw, met toevoegingen uit de 16e eeuw |
Archieven- overzicht |
MS 6 |
|
|
Antiphonarium van de St. Walburgiskerk uit de 15e eeuw, met toevoegingen uit de 16e eeuw |
Archieven- overzicht |
MS 2 |
|
|
Missaal, afkomstig van het Sint Antoniusaltaar in de Sint Walburgiskerk, circa 1440 |
Archieven- overzicht |
MS 7 |
|
|
Mortuarium of dodenboek van de vicarissen van Sint Walburgis, begin 16e eeuw maar vóór 1537 |
Archieven- overzicht |
MS 12 |
Valkuilen en tips
- De gescande manuscripten zijn doorbladerbaar, NIET op tekst doorzoekbaar;
- De manuscripten zijn geschreven in oud schrift, vaak Latijn, soms (Oud-/Middel Nederlands); bij de inventarisbeschrijving van sommige manuscripten zijn regesten opgenomen (korte, hedendaagse samenvattingen van delen van de tekst). Sommige bevatten bronbeschrijvingen in de vorm van een gelinkt pdf-document.
- De codes in de kolom ‘Oude signatuur’ verwijzen naar de catalogus van de collectie manuscripten (voorheen archiefnummer 0204) (download, PDF, 247 kb)
- https://ecodices.nl/: de virtuele leeszaal van de Koninklijke Bibliotheek voor gedigitaliseerde middeleeuwse manuscripten in Nederlandse collecties;
- https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/westernmedievalmanuscripts: meer 1.100 manuscripten, voornamelijk in Latijn geschreven;
- https://www.mmmonk.be/: 820 unieke, digitaal toegankelijke manuscripten uit Vlaamse abdijen;
Afbeelding:
Bladspiegel uit een missaal, afkomstig van het Sint Antoniusaltaar in de Sint Walburgiskerk, circa 1440, Vicarieën Sint Walburgiskerk, 0465, inv.nr. 90 (foto RAZ)