Erfgoedvrijwilliger: Centsprenten in het museum – een rijke historische bron

Bij Erfgoedcentrum Zutphen wordt er door vele mensen aan verschillende projecten gewerkt. Vaste en vrijwillige medewerkers vertellen er graag over. Deze keer vragen we het aan Jeannette Kok, vrijwilliger bij Musea Zutphen: “Aan welk project werk jij nu?” (lees verder onder de afbeelding)

Door Lisette Eindhoven

“In de collectie van de Musea Zutphen zijn 300 centsprenten opgenomen. Centsprenten waren goedkope prenten die tussen 1730 en 1930 werden gedrukt ‘ter lering en vermaak’. Ze waren vooral bedoeld voor mensen met weinig geld en voor kinderen. De prenten, ook wel kinder-, volks- of schoolprenten genoemd, zijn al wel beschreven, maar er is inmiddels nieuwe informatie beschikbaar en ik zorg ervoor dat de beschrijvingen worden aangevuld en de dateringen worden bijgesteld."

Kinderboeken

“Tot 2012 was ik conservator van kinderboeken bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. In die tijd kregen we een schenking van wel 1200 centsprenten. Ik heb meegewerkt aan de digitalisering en beschrijving ervan. Ik heb nog steeds grote belangstelling voor centsprenten, en ik heb er op verschillende plekken in Zutphen lezingen over gegeven. Nadat een van de medewerkers van het museum daar een keer bij was, werd me gevraagd of ik in het museum wilde helpen met het bijwerken van de beschrijvingen. Natuurlijk wilde ik dat wel. Ik begon er een jaar geleden mee en ik ben nu ongeveer op de helft.”

Kleur

“Veel van de prenten zijn speciaal op kinderen gericht, zoals deze van Hugo de Groot in zijn boekenkist. De vlekken, hier oranje, zijn willekeurig geplaatst; dit wordt vlekkenkleuring genoemd. Waarschijnlijk gaat het hier om kinderarbeid. We hebben in het museum ook prenten met sjabloonkleuring, zoals bijvoorbeeld deze levenstrap, ‘De trap des ouderdoms’. In sjablonen zijn silhouetten uitgespaard die met geel, groen of roze werden ingekleurd. Dit leverde een nauwkeurigere kleuring op.”

Historische informatie

“We zien veel militaire prenten, maar ook beroepen (marketentster), dieren (eenhoorn), spellen (jojo), voedsel (groenten, vis, fruit). Om bijvoorbeeld historische informatie terug te kunnen vinden moeten de prenten wel goed beschreven worden. Ik noteer alles wat er te zien is, zoals: voorstelling clowns, groenteverkoopster, bakker, olifant etc. Door mijn bibliotheekachtergrond weet ik precies waar ik aanvullende informatie kan vinden. Ik ben een groot fan van het boek van Aernout Borms, die samen met drie anderen zo ongeveer alle prenten nauwkeurig heeft beschreven. Op basis van dit standaardwerk uit 2014 kan ik de juiste jaartallen bij de prenten in het museumsysteem zetten.”

Zutphen

“Er is zoveel te vertellen over centsprenten, dat ik geregeld ook lezingen getiteld ‘Vergeten erfgoed’ daarover houd. En het is natuurlijk interessant dat ook Zutphense drukkers en uitgevers hier mee bezig waren. Mijn favoriet is Alexander Cranendoncq, hij maakte rond 1850 houtsnedes en houtgravures in Zutphen. Ook drukkerij Wansleven kwam uit Zutphen, zij gebruikten bijzondere kleurencombinaties met blauw en bruin. De prenten, de gebruikte houtblokjes – voor houtsnedes – en de gebruikte stenen – voor litho’s – werden flink verhandeld. In Zutphen waren vooral Hissink en G. Hesseling als wederverkoper actief.”

Vergeten erfgoed

“De centsprenten zijn echt vergeten erfgoed. Onderzoekers weten vaak veel historisch materiaal in boeken te vinden, maar ze vergeten dat ook kinderboeken en centsprenten vooral vanwege de illustraties belangrijke bronnen zijn. Als je iets wilt weten over het dagelijks leven, bijvoorbeeld over het boerenleven of over kinderspelen, of welke vooroordelen er leefden, dan zijn prenten en kinderboeken, naast schilderijen, een heel goede historische bron. De prenten zijn immers geschreven en getekend door volwassenen, die hun kennis en hun normen en waarden op die manier doorgaven aan de volgende generatie. Het is geweldig om bezig te zijn met dit belangrijke culturele erfgoed.”

Zoek- en leestips

Collectie Gelderland
https://www.collectiegelderland.nl/zoeken?term=kinderprenten&page=1&filter=search_s_has_media-Ja

Geheugen van Nederland:
https://geheugen.delpher.nl/nl/geheugen/pages/collectie/Centsprenten+van+de+Koninklijke+Bibliotheek

Oude kinderboeken en centsprenten;
https://www.hetoudekinderboek.nl/