Vrijheid, gelijkheid en zusterschap: drie jonge Zutphenaren in het klooster

Wij werken samen met: ARMED

Het Cultuur- en Erfgoedpact, waarin vijf gemeenten de wens hebben uitgesproken om jongeren in contact te brengen met kunst en erfgoed, is in Zutphen opgepakt onder de naam ARMED. In de Kruittoren onderzoeken jongvolwassenen tussen de 18 en 28 jaar het erfgoedthema van 2026, verering, in al zijn facetten. Maandelijks vertellen ze over hun activiteiten en onderzoek.

Door Norya Figueiredo, Susan Hollander, Teun Bakker

Vier dagen verblijven in een christelijk klooster met zusters, zonder telefoon, en deelnemen aan zes kerkdiensten per dag. Drie (ongelovige) deelnemers van ARMED, Susan Hollander, Teun Bakker en Norya Figueiredo, besloten dit gezamenlijk te ervaren in de Onze Lieve Vrouwe Abdij in Oosterhout. Individueel doen zij onderzoek naar dingen die te maken hebben met verering. Wat hebben ze onderzocht? Wat blijft hen bij? En aan wat voor projecten werken ze?

Eén grote liefde

Wat Teun is bijgebleven is hoe helder haar gedachten waren in het klooster, hoe zij kon genieten van kleine dingen zoals een kop koffie en ontbijtkoek, grappige interacties met andere gasten of een potje solitaire in stilte voor ze ging slapen. Teuns onderzoek richt zich in eerste instantie op persoonlijke vragen; hoe ervaart zij het ritme, de rust en de toewijding binnen het klooster? En maken deze drie gegevens het makkelijker om ‘eenvoud’ te voelen; een mens uit één stuk te zijn? Ze vraagt zich af of het vereren van iets of iemand essentieel is om zulke eenvoud te ervaren.

Volgens gastenzuster Hildegard is dat wel zo. Norya, Susan en Teun zijn tijdens hun tijd in het klooster met deze zuster in gesprek gegaan over uiteenlopende onderwerpen zoals: zusterschap, gebed voor de buitenwereld, overgave en het hebben van een grote liefde. Volgens de zuster is dat laatste dé sleutel naar eenvoud: één persoon die totale prioriteit heeft in je leven en ‘de poort wordt waardoor je altijd naar de rest van de wereld gaat’. In haar geval is dat God, al gelooft ze ook dat zoiets van mens tot mens kan bestaan, binnen een liefdesrelatie.

Structuur

Ook Susan stapte het klooster in met vragen over de fascinatie voor eenvoud en ongeremde wijding aan de religie, iets wat in haar eigen leven niet bestaat. Eenvoud in de zin van: wat gebeurt er als je uit alle hectiek en keuzestress van het dagelijks leven dit allemaal aan de kant zet en verruilt voor een strakke structuur, al is het voor een aantal dagen? En waarom zou je al je bezigheden wijden aan iets waarvan het bestaan, in de ogen van heel veel mensen, sterk in twijfel wordt getrokken?

Woorden

“Als je de gebeden meeleest en zingt, überhaupt de kerkdiensten ervaart, voelt het echt als het uiterste punt van verering", vertelt Susan. “Dit is iets wat ik zelf niet goed kon begrijpen. Waarom is God een man? Waarom zou je hem gehoorzamen? Waarom zou je dit geloven? waren de eerste, en grootste, vragen die de eerste dag bij mij opkwamen. Maar naarmate we meer tijd in het ritme en met de gastenzusters doorbrachten, begon mijn perspectief wat te verschuiven. Ik begon vooral de veiligheid, duidelijkheid en liefde te zien die de zusters uit dit leven halen. In een persoonlijk gesprek met zuster Hildegard vroegen we haar of ze dacht dat God een man was. Ze zei: ‘Nee, maar ook geen vrouw.’ Ze benadrukte dat het niet gaat om de benamingen of tekeningen die bij het geloof worden gemaakt en dat dit vooral manieren zijn om het behapbaarder te maken voor mensen.”

Gevouwen handen

Teun is nog niet zeker over wat er uit haar ervaring en onderzoek gaat ontstaan, maar ze is wel begonnen met een ritueel. "Ik denk niet dat ik hier een kunstwerk over ga maken, niet nu althans. Wel probeer ik de eenvoud van het klooster te implementeren in mijn dagelijks leven. In mijn studio op de kunstacademie hangt boven mijn bureau een ansichtkaart uit het klooster. Hierop staat een foto van gevouwen handen, een beeltenis die ik inmiddels dagelijks teken. Terwijl ik dat doe probeer ik mijn hoofd bij elkaar te rapen en tot mezelf te komen. Je zou het kunnen zien als een gebed, of in ieder geval een moment van bezinning”.

Intentie

Een onvermijdelijk onderwerp tijdens het verblijf was intentie, vertelt Norya. “Vereren gaat veel over intentie. In het klooster was dat het enige dat ik zag. Ik ben nu zelf bezig met manieren vinden om zoveel mogelijk met intentie te doen. Hoe zou het zijn om alleen maar dingen te doen waar je (volledig) achter staat? Ik bekijk hoe ik zo veel mogelijk dingen kan doen en laten, zodat alles zoveel mogelijk overeenkomt met mijn normen, waarden en perspectief.”

Net als Teun bekijkt Norya dus hoe ze rituelen en verering kan implementeren in haar dagelijks leven. Want ze werd onverwacht jaloers op de zusters. “Dat had ik van tevoren niet zien aankomen. Het leven van een zuster klinkt in eerste instantie best benauwend. Elke dag ziet er bijna hetzelfde uit en ze blijven altijd binnen de muren. Toch is het wel echt zo dat zij zich daar vrijwillig aan over hebben gegeven. In het klooster besefte ik mij dat ik eigenlijk hetzelfde wil als hen; helemaal leven zoals ik wil.”

Maar, dagelijkse rituelen maken, is lastiger dan ze dacht. ”Misschien komt het door mijn eigen criteria, maar een ritueel is te belangrijk om af te raffelen. Het is een moment waarin je stilstaat bij dingen die belangrijk voor je zijn.”

Het plastisch getal

Ook vertelt Teun over een medebezoeker, die haar vertelde over de renovatie van de abdij, naar ontwerpen van Dom Hans van der Laan. “Naar aanleiding van dat gesprek besloot ik onderzoek te doen naar het plastisch getal.” Iets dat voortkomt uit zijn maatstelsel dat de ruimtelijke verhoudingen tussen lijnen, vlakken en volumes weergeeft. Het plastische getal vindt zijn oorsprong in de manier waarop wij ruimte ervaren. Dom van der Laan duidt het als volgt: “Je kunt pas zien hoe groot iets is, als je het ziet in verhouding tot iets anders." “Ik wil onderzoeken of ik zijn theorie in relatie kan brengen tot verering en daar uiteindelijk een werk over kan maken.”

Polarisatie

Andere prominente vragen die bij Susan opkwamen tijdens de dienst gingen over het zogenoemde ‘kwaad’ en de ‘vijanden’. Wie en wat zijn dit voor deze zusters? “Het eerste waar ik zelf aan dacht waren mensen die zondigen, alles en iedereen wat niet heteroseksueel is of zich niet identificeert als man of vrouw.” Susan besloot om het te vragen aan gastenzuster Hildegard. Haar antwoord op deze vraag was: "Alles wat pijn, wrok en haat verspreidt. Iedereen heeft kwaad in zich en niemand is het helemaal." Susan benadrukt dat ze in haar spreken acceptatie en warmte vond. “Het was heel anders dan de afstand en polarisatie die ik las in de gebeden of de dingen die ik online veel heb gezien.”

Apofenie

“Naast dit nieuwe, meer optimistische perspectief wat ik heb gekregen van wijding aan geloof, heb ik ook veel gedacht aan het begrip ‘apofenie’. Het is de benaming voor het fenomeen dat mensen verbindingen zoeken tussen dingen die eigenlijk niet gerelateerd zijn en hier betekenis in vinden. Dat is hoe ik kijk naar religie, spiritualiteit en kunst. Niet als een absolute waarheid, maar meer als sterke associatie.”

Susan houdt zich bezig met dit thema in haar persoonlijke leven en op de kunstacademie. “Ik ben veel met onderzoek bezig. Dit wil ik gestalte geven in een installatie en eventueel een boekje.”

Ideologie en religie

De vijand en het kwaad zijn ook dingen die voorkomen in Norya’s onderzoek. Ze houdt zich nu een aantal maanden bezig met een onderzoek naar de overeenkomsten en verschillen tussen ideologie en religie. Zelf heeft ze een sterk gevoel dat de dingen veel dichter bij elkaar liggen dan de meeste mensen denken. In het klooster ging ze hier dan ook mee aan de slag door werken van én over de gelovige socialist Simone Weil te lezen. Ook maakte ze een mini-altaar met foto’s van socialist Ferdinand Domela Nieuwenhuis in haar kloostercel. Onder toezicht van hem werkte ze aandachtig aan haar logboek en andere aantekeningen.

Wat voor werk er uit deze ervaring en het onderzoek gaat komen, weet ze nog niet precies. “Ik heb veel ideeën en ik weet nog niet in welke vorm ik het wil gieten. Waar ik wel zeker over ben? Dat ik mensen mee wil nemen in mijn denkproces, want als mensen inzien dat religie en ideologie niet zo ver van elkaar afstaan, is er denk ik ook meer ruimte voor zowel begrip als kritiek. Ik denk dat het nodig is dat mensen anders gaan kijken naar deze concepten.”

De ARMED-leden blikken dus positief terug op het verblijf en vooral op het gesprek dat ze hadden met gastenzuster Hildegard. Wordt vervolgd...

Heb je suggesties en/of opmerkingen over de projecten van Norya, Teun en/of Susan? Stuur een e-mail naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. of stuur een DM via Instagram @armed0575.